Język polski   Język portugalski
 
Materiały
 
 
 
 
 
Historia Capoeira ( Mestre Luiz Renato Vieira)

Capoeira jest jedną z manifestacji kultury brazylijskiej, posiadającą wyjątkowe, charakterystyczne cechy: jest to połączenie walki – gry – tańca, elementów praktykowanych do muzyki granej na tradycyjnych instrumentach (berimbau, pandeiro, atabaque), rytmicznych klaśnięć dłoni i piosenek. Capoeira będąca wyjątkowym stylem samoobrony jak i aktywnością znacznie poprawiającą kondycje fizyczną, wyróżnia się wśród innych dyscyplin sportowych tym, że jako jedyna ma korzenie brazylijskie i jest ściśle związana z innymi brazylijskimi tradycjami tego kręgu kulturowego. Z tego powodu zyskuje ona co raz większe zainteresowanie i jest z powodzeniem praktykowana w różnego rodzaju ośrodkach edukacyjnych takich jak szkoły podstawowe, gimnazja, licea, placówki szkolnictwa wyższego, a co za tym idzie staje się co raz bardziej rozpoznawalna we wszystkich sferach życia społeczeństwa brazylijskiego.

Historia capoeira stanowi nadal przedmiot badań naukowych, a główny problem dotyczy momentu; przedziału czasu pomiędzy jej początkiem - powstaniem, prawdopodobnie datowanym w XVII wieku i wiekiem XIX, kiedy pojawiają się wiarygodne źródła, zawierające bardziej szczegółowe opisy i przedstawienia capoeira. W wyniku wielu dyskusji rozwijających studia na temat tej brazylijskiej sztuki walki pojawia się zasadnicza kwestia: czy capoeira powstała w Afryce czy w Brazylii? Obecnie uważa się ten problem za rozwiązany ponieważ większość autorów prac na temat historii capoeira zgadza się z tezą, która mówi, że capoeira została stworzona w Brazylii przez czarnoskórych Afrykanów przywożonych tam przez Portugalczyków, wraz z rozpoczęciem procesu kolonizacji na terenie Brazylii. Masowa migracja związana była z potrzebną siłą roboczą, którą stanowili mieszkańcy Czarnego Lądu, wykorzystywani jako niewolnicy do prac: na plantacjach rolnych, przy hodowli bydła, w kopalniach i różnych zajęciach w skupiskach miejskich.

Nie chodzi tu o podjęcie debaty na temat pochodzenia capoeira , natomiast warto zauważyć, że problem ten jest naprawdę złożony. Zwolennicy tezy o brazylijskim pochodzeniu capoeira, używają jako głównego argumentu na jej poparcie twierdzenia, że nie istnieje obecnie ( ani nie są znane historyczne źródła mogące to potwierdzić) żadna forma sztuki walki stworzona i rozwijana przez niewolników, na terytoriach innych, nie należących do korony Portugalii, kolonii istniejących na kontynencie amerykańskim, gdzie przywiezionych zostało wielu czarnoskórych Afrykanów, bardzo często pochodzących z tych samych regionów Afryki, co niewolnicy brazylijscy. Nie jest to jednak argument wystarczający na udowodnienie brazylijskich korzeni tej sztuki walki ponieważ wiele manifestacji kulturowych bardzo zbliżonych do capoeira, łączących elementy tańca i walki, zostało już odkrytych (zaobserwowanych) w innych krajach Ameryki Łacińskiej. Teoria, która przedstawia capoeira jako afrykańską sztuke walki, przywiezioną przez niewolników z Czarnego Lądu, opiera się na obserwacjach i badaniach, które wskazują na istniejące i praktykowane obecnie na kontynencie afrykańskim tańce rytualne zawierające elementy walki min: Cujuinha, Uianga, Cuissamba e Dança de Zebra (N’golo). Według niektórych autorów, capoeira praktykowana na ziemiach Brazylii, była po prostu pewną modyfikacją afrykańskich , rytualnych tańców wojowników, będącą groźną bronią w sytuacjach walki z europejskimi kolonizatorami. Praktycznie od początku kolonizacji, społeczności czarnoskórych niewolników grupowały się w różnego rodzaju wspólnoty; przykładem mogą być osady zbiegłych niewolników – quilombos, wspólnoty wewnątrz senzalas (czworaki niewolnicze) przy majątkach ziemskich. Tam przygotowywano rebelie i ucieczki, przekazując zarazem tradycje przodków a z nimi techniki walki w tańcach wojennych.

Wszelkie kontrowersje związane z tematem pochodzenia capoeira, wynikają ze złożoności problematyki oraz trudności zdobycia materiałów opisujących życie niewolników w pierwszych wiekach niewolnictwa w Brazylii. Z historii znany jest fakt z dnia 15 grudnia 1890 roku, kiedy to ówczesny Minister Finansów Ruy Bartosa nakazał spalić wszelkie dokumenty znajdujące się w archiwum Ministerstwa Rolnictwa dotyczące niewolnictwa. Argumentował to potrzebą wytarcia z kart historii Brazylii wszelkich śladów haniebnego procederu jakim było niewolnictwo. Historycy twierdzą jednak, że była to strategia rządowa, która miała na celu nie wypłacenie ekwiwalentu finansowego byłym właścicielom niewolników, którzy ponieśli straty w związku ze zniesieniem niewolnictwa w 1888 roku. Prawdopodobnie dokumenty te mogłyby dzisiaj dostarczyć wielu informacji na temat życia niewolników, ich ucieczkach oraz formach zachowania tożsamości kulturowej. Zniszczenie tych dokumentów nie może jednak stać na przeszkodzie w rekonstrukcji historii niewolnictwa. Pomimo rezultatów badań, które wskazują i tak uważa się obecnie, że capoeira powstała w Brazylii, należy rozpatrywać ją jako element ciągłego rozwoju kultury afro-brazylijskiej. Capoeira powstała z wielu aspektów, zakorzenionych od wieków w społecznościach afrykańskich, zawartych w : rytuałach, tańcach, grach, kulturze muzycznej. Pojawienie się capoeira powinno rozpatrywać się, w taki sam sposób jak miało to miejsce w przypadku sztuk walki z dalekiego wschodu. Są one właśnie odzwierciedleniem filozofii tworzących ją ludów i są one nierozerwalnie związane z innymi sferami życia społecznego jak religia i praca. Dobrym przykładem jest fakt, że większość rodzajów broni używanych w dalekowschodnich sztukach walki wywodziła się z agrokultury oraz ceremonii i symboliki obrzędów religijnych. W ten sposób przedstawia się odpowiedź na pytanie o źródła capoeira. Powstała ona w Brazylii jako sztuka walki i sposób przetrwania społeczności, która wraz z przybyciem, przywiozła ze swoich rodzimych stron, olbrzymi bagaż kulturowy. Z niego rozwinął się system technik ataków i obrony tworzony stosownie do sytuacji zagrożenia, w której żyli niewolnicy. Poza tym należy pamiętać, że capoeira jest częścią walki o zachowanie tożsamości kulturowej czarnoskórych niewolników w Brazylii, która znalazła również wyraz w; religii, sztuce, kuchni brazylijskiej etc. Inaczej mówiąc dla niewolników epoki kolonialnej ważne było tak samo przetrwanie i walka o wolność jak i zachowanie kultury przodków.

Wielu autorów myli się, w niewłaściwy sposób utożsamiając powstanie capoeira z historią czarnoskórych ludzi w Brazylii. Większość z nich utożsamia pojawienie się capoeira z powstaniem pierwszych osad zbiegłych niewolników zwanych quilombos. Niektórzy wskazują jedną z takich osad, Quilombos Dos Palmares (liczyło około 25 tysięcy mieszkańców, zostało zniszczone w 1694 roku) jako kolebkę capoeira. Już w 1928 roku Annibal Burlamaqui, w książce „Gimnastyka Narodowa ( Capoeiragem), Metodologia i Reguły”, opisuje zdecydowaną przewagę mieszkańców quilombos w walce z polującymi na nich najemnikami (capiaẽs do mato). Przedstawiona jest tam dziwna metoda walki – gry przy użyciu ramion, nóg, głowy i tułowia, którą posługiwali się niewolnicy. Autor niestety nie podaje źródła swoich informacji, poddając je tym samym pod wątpliwość. Na bazie tej pierwszej publikacji, do dzisiaj wielu autorów wskazuje jako kolebkę capoeira osady quilombos bez wskazywania bardziej konkretnych źródeł. Z naukowego punktu widzenia, można taką teorię uznać jedynie w kategorii hipotezy, będącej przedmiotem przyszłych badań. Natomiast niezaprzeczalnym faktem jest, że quilombos były nośnikiem kultury, walki o wolność, praktyk rytualnych i skupiały środowisko mogące stanowić pierwszych praktyków capoeira. Studia historyczne dotyczące Quilombos dos Palmares, prowadzone przez renomowanych badaczy takich jak Edison Carneiro, Clovis Moura, Decio Freitas e Joel Rufino dos Santos, mimo że nie dotyczą ściśle capoeira, opisują bardzo szczegółowo ( na ten temat jest mnóstwo źródeł ) krwawe wojny prowadzone przez prawie sto lat w rejonie Serra da Barriga (w tamtej epoce rejonu będącego na obszarze kapitani Pernambuco, obecnie stanu Alagoas), pomiędzy uciekinierami (byłymi niewolnikami) i oddziałami wysłanymi aby zniszczyć quilombo. W całej historii Brazylii zawsze odnajdziemy środowisko sprzyjające rozwojowi takiej sztuki walki jaką jest capoeira.

Obraz malarza Johana Moritza Rugendasa zatytułowany "Gra Capoeira albo Taniec Wojenny" , z 1885 roku uznawany jest jako pierwsze precyzyjne źródło przedstawiające capoeira. Na tym płótnie, dwóch murzynów znajduje się vis-a-vis w pozycjach walki, podczas gdy siedzący z boku mężczyzna, gra na bębnie (atabaque) przytrzymywanym za pomocą nóg. Inni znajdujący się na obrazie mężczyźni i kobiety obserwują walkę (lub grę), która rozgrywa się na ich oczach. W XIX wieku capoeira odzwierciedla wyraźnie warunki społeczne w jakich żyją czarnoskórzy mieszkańcy Brazylii. Zmiany ekonomiczne i polityczne w ówczesnym Imperium są zwiastunem zbliżającego się zniesienia niewolnictwa. Prawo Eusebio de Queiros z 1850 roku zabraniało kupna niewolników i sprowadzania ich na terytorium Brazylii. Ówczesna logika światowego i brazylijskiego systemu ekonomicznego zmuszała do zastąpienia czarnoskórych niewolników, emigrantami co stawało się przyczyną marginalizacji byłych niewolników; wyrzuceniu ich poza nawias życia społecznego objętego prawami obywatelskimi. W tych kręgach wyrzutków kwitnie capoeira. Z tamtej właśnie epoki (XIX wiek) pochodzi wiele informacji, artykułów zamieszczanych w prasie (zachowanych do dzisiaj), które opisują przygody i ekscesy z udziałem capoeira ( w tamtej epoce słowo capoeira określało gracza/ wojownika, zaś sama sztuka walki określana była mianem capoeiragem).

W tym czasie środowiska capoeira nie stanowią jedynie byli niewolnicy i ich potomkowie ale technikami tej metody walki posługują się także znane osoby życia publicznego. Wkrótce praktycy capoeira stają się bronią w rękach ścierających się frakcji politycznych, głównie w czasach końca Imperium i w pierwszych latach Republiki. Fala przemocy przy udziale os capoeiras (wojowników) przetacza się przez ulice: Rio de Janeiro, Salvadoru, Recife i Sao Paulo. Są oni najmowani do wszelkiego rodzaju zamieszek wywoływanych podczas obrad różnego rodzaju komisji, wyborów lub jako ochrona osobista polityków. Socjolog Jose Murilo de Carvalho, analizując wydarzenia polityczne dziewiętnastowiecznego Rio de Janeiro, podaje liczbę około 20 tysięcy os capoeiras mieszkających w tym mieście , w dniach poprzedzających ogłoszenie Republiki (1889), co daje wyobrażenie jak znaczącą rolę odgrywali oni w ówczesnym społeczeństwie.

Wiele lat musiało upłynąć nim capoeira pozbyła się piętna praktyki stosowanej w kręgach marginesu społecznego. Można śmiało stwierdzić, że ostatnie stulecie w historii capoeira to moment włączenia jej i organizacji w szeroko pojęte życie społeczne Brazylii. Bardzo szybko zyskując akceptację staje się uznaną częścią narodowego folkloru, jako praktyczna sztuka walki, a ostatnio jako bardzo istotne narzędzie edukacyjne pozwalające kształcić i utrwalać świadomość kulturową Brazylii. Jedną z kluczowych postaci w rozwoju capoeira był pochodzący z Salvador da Bahia capoeirista znany jako Mestre Bimba, który w świecie capoeira zasługuje wciąż na uznanie. Około roku 1930 stworzył on Capoeira Regional, pewną odmianę tej sztuki walki, bazującą na capoeira tradycyjnej ( znanej pod nazwą Capoeira Angola ),która to nowa odmiana zawierała wiele innowacji oraz niestosowanych dotąd metod nauczania. W ostatnich dziesięcioleciach nastąpił ogromny rozwój techniki capoeira i proces ten wciąż trwa. Kontakt z innymi sztukami walki i naukowymi metodami treningu w wielu dziedzinach sportu wymaga od praktykujących capoeira ciągłego rozwoju oraz systematyzacji posiadanej wiedzy i umiejętności.
 
 
© Capoeira Beribazu 2011.